
Merserize ve sanfor, tekstilde hemen herkesin duyduğu iki kelime. Otelin satın almacısı da duymuştur, çarşaf satan da. Gelgelelim ne olduklarını sorduğunuzda cevap çoğu zaman kısa: “Merserize parlak kumaştır.” Sanfor ise bir etiket gibi geçer gider.
Bu kısa cevabın bir yan etkisi var. Piyasada polyester oranı yüksek kumaşlar çok, Uzak Doğu’da yüzde yüz polyesterden dokunmuş “saten”ler bile dolaşıyor. Hal böyle olunca insanlar parlak, pürüzsüz bir kumaş görünce aklı hemen polyestere gidiyor. Merserize penye satenimizi ilk kez eline alan bazı müşterilerimiz afallıyor: “Bu gerçekten yüzde yüz pamuk mu?” Evet, pamuk. O parlaklık pamuğun kendisinden geliyor. Nasıl olduğunu anlatayım.
Pamuk lifi neden mat görünür?
Pamuk lifini mikroskopla görebilseydiniz düz bir iplik değil, kendi etrafında kıvrılmış yassı bir şerit görürdünüz. Kesiti böbreğe benzer, ortasında boş bir kanal vardır. Işık bu kıvrımlı, girintili yüzeye çarpınca her yöne dağılır. Ham pamuğun mat görünmesinin nedeni budur.
Merserize: Pamuğu yuvarlaklaştırmak
1844’te İngiliz kimyager John Mercer, pamuğu soğuk ve yoğun kostikte (sodyum hidroksit) bekletince liflerin şiştiğini fark etti. İşlem adını ondan alır. Yaklaşık yarım asır sonra Horace Lowe önemli bir ayrıntı ekledi: Kumaş bu sırada gergin tutulursa ipeği andıran bir parlaklık ortaya çıkıyordu.
Olan şu: Kostiğe giren lif şişer, böbrek biçimli kesiti yuvarlaklaşır, kıvrımları açılır. Kumaş gergin tutulduğu için lif kısalamaz, yüzeyi düzleşir. Düz bir yüzey ışığı dağıtmaz, ayna gibi düzgün yansıtır. Ardından kumaş yine gergin hâlde yıkanır ve kostik tamamen giderilir. Kumaşa yeni bir madde eklenmiş değildir; yalnızca pamuğun lifi biçim değiştirmiştir.
Parlaklık işin görünen yüzü. Merserize pamuk boyayı daha iyi alır, renkler daha derin çıkar. Lif biraz güçlenir, kumaşın tutumu dolgunlaşır.
Bunu iyi yapmak kolay değil. Sık dokunmuş satende kostiğin lifin içine kadar işlemesi zordur. İyi hazırlanmamış kumaşta kostik yüzeyde kalır, parlaklık alacalı çıkar. Gerilim erken bırakılırsa kumaş çeker, parlaklık kaybolur. İyi merserize, sabırlı ve dikkatli bir boyahane işidir.
Polyester parlaklığından farkı
Polyesterin parlaklığı biraz soğuk ve kaygandır. Merserize pamuğunki daha yumuşak ve derindir. Kumaş ele serin gelir, nemi emer, terletmez. Yine de en sağlam yol göze değil belgeye güvenmektir. Teklif alırken lif içeriğini yazılı isteyin, büyük alımlarda bir laboratuvar testi yaptırın.
Numune ve test: Tedarikçinin sözünü doğrulamak
Sanfor: Ölçünün güvencesi
Merserize kumaşı güzelleştirir ama çekmesini durdurmaz. Çekmeye karşı ayrı bir işlem gerekir: sanfor.
Pamuklu kumaş dokunurken ve terbiye edilirken boyuna sürekli çekilir, gerilir. İlk yıkamada lifler rahatlar ve eski hâline dönmek ister; kumaş kısalır. Sanfor bu çekmeyi kumaşa fabrikada önceden yaşatır. Nemlendirilen kumaş kalın bir kauçuk bandın üzerinde boyuna sıkıştırılır ve bu hâlde kurutulur. Kumaşın içindeki fazla uzunluk, daha dikime gitmeden alınmış olur.
Adını, işlemi 1920’lerin sonunda geliştiren Amerikalı Sanford Cluett’tan alır. Kimyasal değil, tamamen mekanik bir işlemdir; ısı ve basınçla yapılır, kumaşa hiçbir şey eklemez.
Otel için anlamı büyük. Endüstriyel yıkamada yüksek sıcaklık ve kurutma çekmeyi artırır. Sanforlu kumaştan dikilen lastikli çarşaf ilk yıkamalardan sonra da yatağa oturur, nevresim yorgana uyar. Çekmeyi ve ölçü payını ayrı bir yazıda anlatıyorum.
İkisini birlikte sorun
Merserize kumaşa parlaklığı, renk derinliğini ve dolgun tutumu verir. Sanfor ise ölçüsünü korur. Biri güzelliği sağlar, öteki güveni. Teklif alırken ikisini ayrı ayrı sorun: Kumaş merserize mi, sanforlu mu? Sanforlu değilse çekme payı bırakılmış mı?
Sanfor pahalı bir işlemdir ve fiyata yansır. Bizim kumaşlarımız sanforlu değil; biz bunun yerine kesimde çekme payı bırakıyoruz. Böylece ürün, yıkandıktan sonra siparişteki ölçüye oturur.
Bizim en ince kumaşımız 118 tel merserize düz saten: Ne 60/1 penye pamuk iplik, santimetrede 118 tel, yaklaşık 300 TC. Elinize aldığınızda parlaklığına şaşırırsanız bilin ki yüzde yüz pamuk.

